om een dorp te ontwerpen in de Noordoostpolder.

 

Nagele wordt in 1949 geboren op het Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM) in Bergamo. Over het vervolg breken zich tot 1957  33 architecten het hoofd, waaronder M.Kamerling, G.Th. Rietveld, A.van Eyck, B. Merkelbach, M.Ruys en C. van Eesteren. De architecten en stedenbouwkundige van ‘De 8’ en ‘De Opbouw’, respectievelijk de Amsterdamse en Rotterdamse afdeling van het ‘Nieuwe Bouwen’ zien de gangbare bouw van ‘moderne Oud-Hollandse dorpen in een kunstmatige omgeving ’als een ‘voze idylle’ . 35 Samen willen zij een ‘eigentijds Nederlands dorp’ realiseren.

 

Dat het niet allemaal van een leien dakje is gegaan blijkt uit een gesprek dat een van de redacteuren van het blad Zuiderzeeland in 1985 heeft met M. Kamerling.

Ons werd gezegd: het hoeft beslist niet bij een papieren ontwerp te blijven, waarom wordt het niet iets blijvends, iets waar onze dienst mee verder kan?’Een team van in totaal veertien personen besloot zich te werpen op een collectief ontwerp, een voor Nederland uniek feit. Voor hen is 1948 een belangrijk jaar: na in januari van start te zijn gegaan, kon in september het plan voor het dorp gepresenteerd worden, in het Bosbaanrestaurant te Amsterdam.

Binnen een jaar was een ontwerp gemaakt voor een gemeenschap, met daarbij de volgende gebouwen én huizen: 3 kerken, 3 lagere scholen, 1 dorpshuis, 1 postkantoortje, 1 spuitenhuisje, 1 café-hotel, tevens autobusstation, 2 kleinere cafés, 1 consultatiebureau, kerkhof (een derde r.k. – twee derde algemeen!), sportterreinen, zwemgelegenheid, 130 landarbeiderswoningen, 30 winkels plus woning, 30 ambachtsbedrijven plus woning, 40 middenstandswoningen, 60 arbeiderswoningen, 10 woningen voor notabelen. De landarbeiders zouden, zoals uit de stukken blijkt, worden gehuisvest in een dubbele woning en per woning een moestuin van vier are toebedeeld krijgen.

Kamerling: ‘Een van de uitgangspunten was dat het een dorp moest worden voor landarbeiders, die in de nabijheid op een boerderij werkzaam zouden zijn. Het vervoermiddel was de fiets in die tijd. Rekening moest worden gehouden met niet al te lange afstanden. Een belangrijk startpunt was het om het dorp leggen van een windsingel: een 40 meter dikke rij bomen met onderbegroeiing, ter bescherming tegen de wind. Zoiets heb ik elders in Nederland niet aangetroffen, wel in Frankrijk’.

Een voor de hand liggende vraag is hoe een groep architecten met uiteenlopende visies tot één afgerond ontwerp kon komen? De enige manier om dat te doen was ieder zo veel mogelijk vrij te laten in zijn eigen ontwerp: de dialoog tussen de betrokkenen vond plaats via de ingediende ideeën. Daarbij botsten de plannen van de jongeren en ouderen in de groep wel eens. Dat is, denk ik, niet te voorkomen. Toch is het gelukt om in een vrije korte periode als één geheel naar buiten te treden. Vermoedelijk dat de naderende einddatum van het CIAM-congres wat dat betreft een steuntje in de rug was’, aldus Kamerling.

Zijn visie werd er uiteindelijk uitgepikt als meest geschikte. ‘Eigenlijk was het niet meer mijn idee alléén. Met gesprekken, toevoegingen, weglatingen en dergelijke vonden we uiteindelijk een definitief beeld’.  Hij wil niet toegeven dat daarvoor enige trots op zijn plaats is. Vermoedelijk heeft Kamerling, al terugkijkende, de nodige bijsmaak aan die periode overgehouden. Aanvankelijk zou Rietveld ‘in de prijzen vallen”( Het was beslist geen wedstrijd; laat Kamerling weten). Dat heeft nog enige voeten in de aarde gehad. Rietveld vertelde zijn omgeving dat hij het met zijn ideeën ‘toch maar weer geklaard had’. Kamerling: ‘Het was nogal pijnlijk hem te moeten meedelen dat voornamelijk mijn inbreng de doorslag had gekregen. Van Eesteren kon overigens niet erg enthousiast over het plan worden’.

Nagele diende een zogenaamd verzorgingscentrum te worden voor het in de landbouw werkzame deel van de polderbevolking. ‘De natuur moest in haar volheid en vrijheid in een grijpgrage nabijheid van de bewoners worden gebracht. Er moest een weldadige harmonie tussen natuur en geest of tussen gevoel en verstand bereikt kunnen worden. Het om Nagele te projecteren bos in daartoe een aanzet. De grote open ruimte in het dorp en het bos eromheen zijn verwezenlijkingen van verlangens naar schoonheid, harmonie en menselijkheid op de wijze van vandaag’. Zoals het‘de 8 ‘destijds voor ogen stond.

Kameling had een zuiver voetgangersgebied voor ogen, waar geen auto’s toegang zouden hebben. Daarom werd een weg rondom het dorp geprojecteerd. Uit kostenoverwegingen werd hiervan afgezien. Evenals het grote aantal winkels. Het plan was in de visie van de groep architecten pas goed, als het de kenmerken zou hebben van een dorp, gesticht in het midden van de twintigste eeuw. Het bos en de windsingels zonderen van de polderruimte een nieuwe ruimte af, waarin de verschillende elementen van het dorp gegroepeerd zijn. Het dorp is het interieur binnen deze singels. Gezocht is naar een dorp met een eenvoudige structuur, zoals in de verslagen te lezen valt. Aardig is in dit verband: één landarbeidersdorp dient eenvoudig te zijn, zonder typisch stedelijk comfort. Als compensatie voor de geïsoleerde ligging dient de uitrusting van het dorp zo veelzijdig mogelijk te zijn. Een perfecte fysieke uitrusting verhoogt het sociaal prestige’.

Kamerling: ‘Toen de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders eenmaal bomen aan het inplanten was, ontstonden er opeens problemen.
Er moesten extra woningen bijgebouwd worden. Bij de Rijksdienst wilde men het prettig houden: zet op het ontwerp maar gekleurde woningen alsof die erbij gezet zijn. In werkelijkheid hoeven ze niet gerealiseerd te worden.’. Het moest toch. Het betekende in feite een herziening van het oorspronkelijke plan: toen begon het gedonder. Ruzies binnen de groep architecten, ‘De Opbouw’werd erbij gehaald, Kamerling pakte zijn biezen: wat als een flitsend geheel van start was gegaan, raakte behoorlijk in het slop. Een gecombineerd team van ‘De 8”en ‘De Opbouw’had er nog vijf jaar voor nodig om de herziene aanpak ( Kamerling: ‘Het werd een heel ander plan, wel voorzien van dezelfde uitgangspunten’.) rond te krijgen. ‘De platte daken? Een goede vraag, waar niet zo makkelijk een antwoord te geven is. Het zal ongetwijfeld terug te voeren zijn op de visie van “De 8”; het nieuwe bouwen, eenvoudige vormen, het zoeken naar een eigentijdse stijl’.

‘Of ik zelf in Nagele zou willen wonen? ‘Kamerling: Beslist, het is alleen zo vervelend dat men er slecht terecht kan voor de eerste levensbehoeften. Voor de rest moet je steeds elders heen. Het is jammer dat bij de grote binnenruimten niet meer bomen zijn neergezet, je krijgt nu een beetje het effect van de grote leegte’.


35  De rode draad door Flevoland. Een halve eeuw stedenbouw, Coosje
     Berkelbach e.a., Rijkwaterstaat, 1999:22,23.